بازی فرصت میدهد کودک تجربه کند، انتخاب کند، اشتباه کند و دوباره تلاش کند. بازیهای گروهی همچنین میتوانند زمینه تمرین همکاری و رعایت نوبت را فراهم کنند.
وقتی کودک در حال بازی کردن است، ممکن است از نگاه بزرگسال فقط مشغول سرگرمی باشد؛ اما در بسیاری از بازیها، کودک همزمان در حال فکر کردن، تصمیم گرفتن، تجربه کردن، صحبت کردن و حل مسئله است.
در سالهای ابتدایی زندگی و مدرسه، بازی یکی از طبیعیترین راههای یادگیری کودک است. به همین دلیل، بازی نباید همیشه چیزی باشد که فقط «بعد از انجام تکالیف» به کودک داده شود؛ بلکه میتواند بخشی از مسیر رشد و یادگیری او باشد.
کودک هنگام بازی چه چیزهایی یاد میگیرد؟
بازیهای مختلف فرصتهای متفاوتی برای یادگیری ایجاد میکنند. برای مثال، وقتی کودک با لگو یا ساختنیها بازی میکند، درباره شکل، اندازه، تعادل و رابطه میان اجزا فکر میکند.
وقتی یک بازی قانوندار انجام میدهد، یاد میگیرد نوبت را رعایت کند، قوانین را بپذیرد و نتیجهای را که مطابق انتظارش نیست تحمل کند.
در بازیهای گروهی نیز مهارتهایی مانند گفتوگو، همکاری، مذاکره و حل اختلاف تمرین میشوند.
بنابراین ارزش بازی فقط به سرگرم شدن کودک محدود نمیشود.
بازیهای ساده همیشه بهترین انتخاب نیستند؟
قرار نیست برای یادگیری کودک حتماً اسباببازیهای گرانقیمت یا بازیهای آموزشی پیچیده تهیه کنیم.
یک جعبه مقوا، چند مداد رنگی، کاغذ، خمیر بازی، لگو، توپ یا حتی چند قاشق و ظرف بیخطر میتوانند زمینه یک بازی خلاقانه را فراهم کنند.
گاهی یک وسیله ساده، به کودک اجازه میدهد بیشتر خیالپردازی کند؛ زیرا روش استفاده از آن از قبل مشخص نشده است.
بازی آزاد را از کودک نگیریم
بعضی والدین دوست دارند برای تمام زمان کودک برنامه مشخصی داشته باشند: کلاس، تمرین، آموزش، تکلیف و فعالیتهای مختلف.
اما کودک به زمانی هم نیاز دارد که خودش انتخاب کند چه بازی کند، چگونه بازی کند و بازی را چطور ادامه دهد.
در بازی آزاد، کودک فرصت پیدا میکند تصمیم بگیرد، اشتباه کند، راه دیگری را امتحان کند و نتیجه انتخاب خودش را ببیند.
والدین لازم نیست همیشه مدیر بازی باشند.
والدین چگونه وارد بازی شوند؟
حضور والدین میتواند لذت بازی را بیشتر کند، اما بهتر است همه چیز را به جای کودک انجام ندهند.
مثلاً اگر کودک در حال ساختن یک سازه با قطعات مختلف است، به جای اینکه سریع بگوییم:
«این قسمت را اینجا بگذار، اینطوری درست میشود.»
میتوانیم بپرسیم:
«فکر میکنی چطور میتوانی کاری کنی که نریزد؟»
این سؤال ساده، کودک را به فکر کردن و پیدا کردن راهحل تشویق میکند.
بازی فرصتی برای یادگیری مهارتهای اجتماعی است
کودک در بازی با خواهر، برادر، دوستان یا همکلاسیها با موقعیتهای مختلفی روبهرو میشود:
یکی نوبتش را رعایت نمیکند، کسی برنده میشود، یکی اشتباه میکند یا قوانین بازی تغییر میکند.
همین موقعیتهای ساده میتوانند تمرینی برای کنترل احساسات و برقراری ارتباط با دیگران باشند.
به همین دلیل، لازم نیست والدین در هر اختلاف کوچکی فوراً وارد شوند. گاهی بهتر است چند لحظه فرصت دهند تا کودکان تلاش کنند خودشان مسئله را حل کنند؛ البته تا زمانی که موقعیت امن باشد و اختلاف از کنترل خارج نشود.
بازی را به کلاس درس دیگری تبدیل نکنیم
یکی از اشتباهات رایج این است که حتی هنگام بازی هم دائماً از کودک سؤال آموزشی بپرسیم:
«این چه رنگیه؟»
«چند تا داری؟»
«این چه شکلیه؟»
«جمعشون چند میشه؟»
پرسشهای آموزشی میتوانند مفید باشند، اما اگر در تمام بازی تکرار شوند، ممکن است کودک احساس کند حتی زمان بازی هم باید پاسخ درست بدهد.
گاهی بهتر است فقط همراه کودک باشیم و اجازه دهیم خودش بازی را هدایت کند.
از بازی برای شناخت بهتر کودک استفاده کنیم
بازی فقط برای آموزش کودک نیست؛ فرصتی برای شناخت او نیز هست.
والدین میتوانند از طریق بازی متوجه شوند کودک به چه موضوعاتی علاقه دارد، در چه موقعیتهایی زود ناامید میشود، چگونه با شکست کنار میآید و هنگام مواجه شدن با یک مشکل چه راهحلی پیدا میکند.
به همین دلیل، مشاهده بازی کودک گاهی اطلاعات ارزشمندی درباره نیازها و علایق او در اختیار والدین قرار میدهد.
چند بازی ساده برای خانه
برای ایجاد فرصت بازی، همیشه به برنامه پیچیده نیاز نیست:
بازیهای ساختنی:
لگو، پازل و ساختن سازه با وسایل ساده.
بازیهای نمایشی:
بازی مدرسه، فروشگاه، دکتر یا خانواده.
بازیهای حرکتی:
توپبازی، بازیهای تعادلی یا فعالیتهای حرکتی متناسب با فضای خانه.
بازیهای فکری:
معما، جورچین، بازیهای حافظه و بازیهای قانوندار متناسب با سن کودک.
بازیهای خلاقانه:
نقاشی، کاردستی، داستانسازی و ساختن شخصیتهای خیالی.
مهمتر از نوع بازی، این است که کودک فرصت فعال بودن، انتخاب کردن و تجربه کردن داشته باشد.
بازی را از برنامه کودک حذف نکنیم
کودک برای رشد فقط به کتاب، کلاس و تکلیف نیاز ندارد. بازی نیز بخشی از مسیر یادگیری و رشد اوست.
وقتی کودک بازی میکند، فرصت پیدا میکند دنیا را تجربه کند، درباره آن سؤال بپرسد، راهحل پیدا کند، با دیگران ارتباط برقرار کند و احساساتش را بهتر بشناسد.
بنابراین اگر در برنامه روزانه کودک جایی برای بازی باقی نمیماند، شاید لازم باشد برنامه را دوباره بررسی کنیم.
گاهی بهترین کاری که والدین میتوانند برای یادگیری کودک انجام دهند، این است که کمی از کنترل فاصله بگیرند و اجازه دهند کودک بازی کند.